Diyarbakır’ın tarihi dokusuna önemli bir imza atan İskender Paşa Camii, kentin Osmanlı idaresine girmesinden sonraki ilk dönemlerin mimari ihtişamını yansıtır. 1551 yılında yapımına başlanan ve 1554 yılında tamamlanan bu yapı, dönemin Diyarbakır Valisi İskender Paşa tarafından inşa ettirilmiştir. Mimar Sinan’ın eserlerinin listelendiği Tuhfetü’l-Mi’marin adlı yazmada da zikredilmesi, caminin sanatsal ve tarihi değerini tescillemektedir. Diyarbakır’ın merkezinde bulunan bu eser, kentin bölgedeki siyasi ve dini gücünü temsil ederken, yüzyıllardır ibadete açık kalarak sosyal hayatın ayrılmaz bir parçası olmayı sürdürmüştür.
Mimari açıdan incelendiğinde cami, klasik Osmanlı tarzı ile yerel geleneklerin harmanlandığı özgün bir karakter sunar. İlk bakışta tek kubbeli standart bir yapı izlenimi verse de, yan mekânlarının düzenleniş biçimiyle Erken Osmanlı döneminde görülen "ters T" plan şemasının izlerini taşımaktadır. Yapının inşasında bölgeye özgü siyah bazalt taşların ve beyaz kalkerin kullanılması, cepheye karakteristik bir estetik kazandırır. Caminin önündeki beş bölümlü son cemaat yeri ve iç mekândaki geometrik süslemeler, Mimar Sinan ekolünün sadelikle birleşen teknik ustalığını ve Anadolu mimarlık tarihinin geçiş evrelerini net bir şekilde gözler önüne sermektedir.
