Diyarbakır Ulu Camii, Anadolu’nun en köklü ibadethanelerinden biri olup, İslam dünyasında Kabe ve Mescid-i Aksa gibi kutsal mekanların ardından "beşinci Harem-i Şerif" olarak kabul edilen istisnai bir yapıdır. MS 639 yılında kentin fethiyle birlikte Mar Toma Kilisesi’nden camiye dönüştürülen bu muazzam eser, mimari açıdan Şam Emeviye Camii’nin bir yansıması olarak değerlendirilir. Tarih boyunca Büyük Selçuklu, Artuklu, Akkoyunlu ve Osmanlı gibi pek çok medeniyetin izlerini bünyesinde toplayan cami; Sultan Melikşah’tan Kanuni Sultan Süleyman’a kadar birçok hükümdarın yaptırdığı onarım ve eklemelerle bugünkü külliye formuna kavuşmuştur. Özellikle avlusunda yer alan ve ünlü bilim insanı El-Cezeri tarafından tasarlanan 900 yıllık güneş saati, yapının sadece dini değil, aynı zamanda bilimsel bir merkez olduğunun da en somut kanıtıdır.
Yapısal özellikleri bakımından siyah bazalt taşın hakim olduğu cami, Hanefiler ve Şafiiler bölümleri, medreseler ve maksureler ile çevrili geniş bir avlu etrafında şekillenmiştir. Avluya giriş sağlayan kapılardaki aslan ve boğa mücadelesini tasvir eden kabartmalar, bölgenin kadim sanat anlayışını yansıtırken; iç mekandaki kalem işi süslemeler ve zarif kitabeler Osmanlı estetiğinin derinliklerini sergiler. Farklı mezhepler için ayrılmış özel ibadet alanları ve döneminin kütüphanesi olarak kullanılan üst katlarıyla Ulu Camii, çok kültürlü bir mirasın merkezidir. Günümüzde hem yaşayan bir ibadet merkezi hem de açık hava müzesi niteliği taşıyan bu kutsal mekan, Diyarbakır’ın tarihsel derinliğini ve medeniyetler arasındaki geçişkenliği temsil eden en önemli simge yapılar arasında yer almaktadır.
